धोंडी धोंडी पाणी दे… (मान्सून रंग- ३)

पाऊस पडावा यासाठी अजूनही धोंडी, शंकोबा यासारख्या प्रथा आहेत. बेडकांचीगाढवांची लग्नं लावली जातात. देवाला बंदी बनवलं जातंया अंधश्रद्धाच. पण त्या लोकांची जगण्याची उमेद टिकवून ठेवायच्या. आता परिस्थिती बदललीय. आपल्या गरजा वाढल्यात किंवा त्या आपण वाढवून ठेवल्यात. त्यामुळे आम्हाला नेहमीचा पाऊसही पुरत नाही, मग धोंडी / शंकोबामुळे चार सरी (कल्पनेत) पडल्या तरी त्या आमची कितीशी गरज भागवणार?

अभिजित घोरपडे

पावसासाठी सजले बेडूक नवरा-नवरी अन् लागलं बेडकांचं लग्न..

पावसासाठी सजले बेडूक नवरा-नवरी अन् लागलं बेडकांचं लग्न..

पाऊस चेहऱ्यावर हसू फुलवतो, तसा लोकांना रडवतोसुद्धा.

कसा?.. हे सध्या पाहायला मिळतंय. संपूर्ण जून महिना कोरडा. धरणं आटत चाललीत. पुण्यामुंबईतसुद्धा पाण्याची कपात सुरू झालीय. मग इतर भागांची काय गतपाऊस पडेना म्हटल्यावर सगळीकडंच वेगवेगळे प्रयत्न सुरू झालेत. कृत्रिम पावसाच्या शक्याशक्यतेबाबत चर्चा सुरू आहेत..

इकडं नियोजनव्यवस्थापनाची तयारी सुरू असताना काही भागात वेगळं चित्र आहे. श्रद्धेपोटी परंपरागत उपाय केले जात आहेत. ठिकठिकाणी पावसासाठी यज्ञ सुरू झालेत. परवाच पिंपरीचिंचवडमध्ये असा यज्ञ झाला.

अकोल्यातली धोंडीची प्रथा आठवड्यापूर्वी पाहायला मिळाली. कमरेला लिंबाचा पाला, खांद्यावर कावड घेतल्याप्रमाणे काठी, त्याला उलटा लटकवलेला बेडूक, वाद्य वाजवणारे काही जण, मागं पोतं घेऊन धान्य गोळा करण्यासाठी काही लोक.. अशी मंडळी पाऊस मागण्यासाठी दारोदारी फिरत होती. ते दारात आले की त्यांच्या अंगावर पाणी ओतलं जात होतं..

कुठं यज्ञ केले जातात, तर कुठं आणखी काही.. दोनच दिवसांपूर्वी पिंपरी-चिंचवडमधील पिंपळे सौदागर येथे पावसासाठी असा महायज्ञ झाला. (फोटो@राजेश स्टीफन)

कुठं यज्ञ केले जातात, तर कुठं आणखी काही.. दोनच दिवसांपूर्वी पिंपरी-चिंचवडमधील पिंपळे सौदागर येथे पावसासाठी असा महायज्ञ झाला. (फोटो@राजेश स्टीफन)

पावसाला बोलावण्यासाठी आपल्याकडं अशा अनेक प्रथा आहेत. त्या सर्वच भागात दिसतात. वेगवेगळ्या अन् चित्रविचित्र. विदर्भात धोंडीदिसते. तसा पश्चिम महाराष्ट्रात शंकोबा! विवस्त्र पोरं डोक्यावर पाट घेऊन दारोदारी फिरतात. त्या पाटावर चिखलाचा शंखाकृती शंकोबाअसतो. त्याच्यावर बायका पाणी ओततात आणि चांगल्या पावसासाठी साकडं घालतात.

 

काही प्रथांमध्ये थेट देवालाच वेठीला धरलं जातं. “महादेव कोंडणंही त्यापैकी एक. गावागावात किंवा पंचक्रोशीत महादेवाचं जुनं देऊळ असतंच. तिथं महादेव कोंडला जातो. गाभाऱ्यात महादेवाची पिंड असते. गाभारा पाण्यानं भरला जातो. पिंड पाण्याखाली गेली की, देवळाची दारं बंद केली जातात. पावसाच्या सरी पडेपर्यंत महादेवाला असं बंदी केलं जातं. कधी मारुतीवर, तर कधी गणपतीवर ही वेळ येते. असं केलं की पाऊस पडतो ही लोकांची धारणा!

याच्या पलीकडं काही गमतीशीर प्रथासुद्धा आहेत. असं मानतात की, बेडकांची किंवा गाढवांची लग्न लावली की पाऊस पडतो. बेडकांची लग्न लावणं देशाच्या अनेक भागांमध्ये पाहायला मिळतं. त्यासाठी बेडकं शोधून त्यांची लग्न वाजतगाजत लावली जातात. सोलापूर, नगर, सातारा जिल्ह्याच्या दुष्काळी पट्ट्यात गाढवांची लग्न लावली जातात. त्याबाबत अख्यायिकासुद्धा आहे. पाऊस हा वरुणदेवाचा प्रांत. त्याच्या मर्जीनुसार पाऊस पडतो. एके वर्षी पाऊस पडलाच नाही. त्या वेळी ऋषीमुनींनी वरुणदेवाला विनंती केली. तरीही त्यानं ऐकलं नाही. शेवटी ऋषी मंडळींनी निषेध म्हणून गाढवाची लग्न लावली. तेव्हा वरुणदेवानं माघार घेतली आणि पाऊस पाडलाम्हणून असं समजलं जातं की, गाढवांची लग्न लावली की पाऊस पडतो.

बेडकं अन् गाढवांची लग्नं लावली की पाऊस पडतो का? तरीसुद्धा हे केलं जातं.. का? कशासाठी?

बेडकं अन् गाढवांची लग्नं लावली की पाऊस पडतो का? तरीसुद्धा हे केलं जातं..
का? कशासाठी?

याशिवाय काही भागात पावसाला वाजतगाजत आणलं जातं. आकाशात ढग आहेत, पण पाऊस पडत नसेल, तेव्हा हे केलं जातं. ढग असतील तिकडं गावचे लोक जातात. तिथून वाजतगाजत वेशीपासून येतात. त्यांच्यासोबत पाऊस येतो, असं मानलं जातं. काही वेळा असा पाऊस पडल्याचं लोक सांगतात. त्या वेळी देवाच्या नावाचा भंडारा करून गावाला जेवणं घातलं जातं..

या प्रथा म्हणजे अंधश्रद्धाच. तरीही त्या का केल्या जात होत्या? त्यामागचं प्रमुख कारण मानसिक असावं. मागं गुजरातेत कच्छच्या रणात गेलो होतो. कच्छ हाही कमी पावसाचा प्रदेश. तिथं शंभूदान गढवी नावाचे गृहस्थ भेटले. त्यांच्याकडूनही या प्रश्नाचं उत्तर मिळालं. ते म्हणाले की, खडतर परिस्थितीत माणसाला आशा टिकवून ठेवावी लागते. आज नाही तर उद्या बरे दिवस येतील, या विश्वासावरच तो जगत असतो. वेळ मारून नेण्यासाठी असं काही करावं लागतं. कधी योगायोग म्हणून पाऊस पडतोसुद्धा. मग या प्रथांवरचा विश्वास आणखी दृढ होतो..

हा झाला इतिहास!

आता परिस्थिती कमालीची बदलली आहे. धोंडीने किंवा शंकोबाने पाऊस दिला तरी आपल्याला त्याचा उपयोग नाही. कारण पूर्वी योगायोग म्हणून पडलेला पाऊससुद्धा दिलासा द्यायचा. कारण तेव्हा गरजा कमी होत्या, लोकांना सहन करण्याची, वाट पाहण्याची सवय होती. दु:खावर फुंकर मारण्यासाठी थोडासा दिलासासुद्धा पुरायचा. पण आता सारंच बदललंय. गरजा वाढल्यात म्हणा किंवा वाढवून ठेवल्यात म्हणा.. त्यामुळे नेहमीचा पाऊसही पुरत नाही, मग धोंडीच्या / शंकोबामुळे चार सरी (कल्पनेत) पडल्या तरी त्या आमची कितीशी गरज भागवणार?

अभिजित घोरपडे

ई-मेल- abhighorpade@gmail.com

मान्सून आकार घेताना… (मान्सून रंग १)

मान्सून आला. बरीच वाट पाहायला लावली, पण आला एकदाचा. नेहमीप्रमाणे त्याच्या स्वागताला सज्ज आहेच. म्हटलं या वेळी काही तरी वेगळं करू. त्याचे अनेक पैलू आहेत. ते लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी एक मालिका सुरू करतोय– “मान्सून रंगया नावाने. ही सुरुवात आजपासून

– अभिजित घोरपडे

Monsoon1

काळे ढग, वाहणारा वारा, पावसाच्या सरी अन् चिंब वातावरणएका सायंकाळी असं वातावरण अवतरलं. आधी चारपाच दिवसही असंच सुरू होतं. सकाळी हवेत उष्मा असायचा, पण दुपार झाली की वातावरण बदलायचं. अंधारून यायचं. दुपार पुढं जाईल, तसं वातावरण आणखी दाट व्हायचं. मग एकच धडाकाकाही काळ गडगडाट. सोबतीला विजांचा कडकडाट.. थरकाप उडवणारा! त्यातच पाऊस सुरू व्हायचा. सारं गप्प गार करूनच थांबायचा.

पाऊस तर पडत होता, पण मान्सून आल्याचं जाहीर केलं जात नव्हतं. आता आणखी काय हवं होतं मान्सूनच्या आगमनासाठी? की, तो आला तरी हवामान विभागातील मंडळी झोपली होती.. नेहमीसारखी? पाऊस तर पडतो, पण हवामान विभाग सांगतोतो मान्सूनचा नाहीच! हे असं का?.. सामान्य माणसाला नेहमीच पडणारा हा प्रश्न!

उन्हाळी पाऊस म्हणजे दणदणाट. विजांचा कडकडाट हे तर त्याचं अविभाज्य अंगच..

उन्हाळी पाऊस म्हणजे दणदणाट.
विजांचा कडकडाट हे तर त्याचं अविभाज्य अंगच..

पण त्याला उत्तरही आहे. नुसता असा पाऊस पडला म्हणजे मान्सूनचं आगमन झालं, असं नुसतंच मुळी. पावसाची रूपं अनेक. त्यात मान्सूनचा पाऊसही वेगळा. त्याच्या आधी उन्हाळ्यात पडणारा वळीव आणि मान्सूनचा पाऊस याच बराच फरक असतो. वळीव असतो उथळ, खळखळाट करणारा. याउलट मान्सून शांत, दमदार, खोली प्राप्त झाल्यासारखा. म्हणूनच तो उतावीळ असलेल्या वळिवाला आधी शांत होऊ देतो. मगच हजेरी लावतो. या पावसाच्या खेळातली सर्वांत अनोखी गोष्ट म्हणजेगरजणारा वळीव जाऊन त्याची जागा मान्सूनच्या संततधार पावसानं घेणं! खरंच हे स्थित्यंतर पाहणं आणि अनुभवणं आनंददायी असतं.

मान्सून उंबरठ्यावर आल्याची वर्दी देण्यासाठीच जणू वळीव बसरतो. गरडणारे ढग आणि कडाडणाऱ्या विजा हे त्याचे साथीदार.. अगदी विश्वासू. दुपारपर्यंत वातावरण चांगलंच तावतं. अगदी नको नको होतं. त्यानंतर वळीव तडाखा देतो. धो धो कोसळतो. हा कधी सरळ नसतो. वाकडा, तिरका, वाट्टेल त्या दिशेनं येतो. रस्त्यांवर पाणी साठवूनघरांमध्ये शिरून दाणादाण उडवतो. सोबतीला वाऱ्याला घेऊन काही झाडं आडवी करतो. पिकं झोपवतो. जमलंच तर विजा पाडून चारदोन बळीसुदधा घेतो.. एकाच झपाट्यात ढग रिकामा आणि आकाश पुन्हा नागवं! इतकं सारं करत असला तरी हा गल्लीतला वाघ‘.

एखाद्या गावात एकाच झटक्यात वर्षभराचं पाणी देतो, पण शेजारच्या गावात पायवाट तरी ओली होईल का, याची खात्री नसते. उन्हाळ्याच्या अखेरीस दुपारपर्यंत टोचणारं ऊन, मग त्यावर उतारा म्हणून झोडपणारा पाऊस“.. असं होताहोता जूनमध्ये ढगांचं मळभ दाटतं. ते येतं, घट्ट पाय रोवून बसतं. संपूर्ण वातावरणाचा ताबा घेतं, साथीला वारा असतो.. शांतसंथ पाऊससुद्धा!

Monsoon3

मान्सूनचा पाऊस म्हणजे संततधार.. दमदार अन् स्थिरावणारा पाऊस !

जून महिन्याची सुरुवात होती. मला तो दिवस चांगलाच आठवतोय. तिन्ही सांजेला पाऊस गर्जतच सुरू झाला. थोडा थांबून रात्री पुन्हा सुरू झाला. उशिरापर्यंत पडत राहिला, काहीसा शांतपणे. हो! इथं जाणवलं स्थित्यंतर होताना. नकळत बोलून गेलोआला मान्सून ! झोप लागेपर्यंत संततधार सुरूच होती. सकाळी काय चित्र असेल याची उत्सुकता लागून राहिली होती. सकाळी उजाडली ती ढगांच्या गर्दीतच. त्यांच्याआड सूर्य दडलेला. संथ वारा. सरी थांबलेल्या, पण वातावरण चिंब पावसाळी. शांतनिवांत. पावसाचं रूपही बदललं होतं.

आता हवामान विभाग काय सांगणार हे पाहायचं होतं. त्यांचं ठराविक गणित असतं. शास्त्रीय आणि बरंचसं तांत्रिकसुद्धा. किती ठिकाणी पाऊस झाला, किती प्रमाणात झाला, वाऱ्यांचाढगांचा पट्टा पुढं सरकला का, वाऱ्याची दिशा काय, हवेत आर्द्रता किती असे तांत्रिक प्रश्न तपासले गेले. मग काहीसं उशिरानेच मान्सून आल्याचं जाहीर केलं.. गंमत अशी की, मान्सून त्यांच्या घोषणची वाट पाहात थांबला नव्हता. तो रात्रीच दाखल झाला होता, साऱ्या जगाला झोपेत ठेवून. अगदी बेमालूनपणे!

(इथं मान्सूनचा पाऊसअसा उल्लेख जाणीवपूर्वक केला आहे. मान्सून म्हणजे पाऊस नव्हे. त्याचा अर्थमोसमी वारे. हंगामानुसार आपल्याकडं येणारे आणि हंगाम संपला की आल्या वाटेनं माघारी परतणारे! हे वारे सोबत बाष्प घेऊन येतात. त्यांच्यामुळे पाऊसही मिळतो. म्हणून हा मान्सूनचा पाऊस. आपण मोघम बोलतो खरं, पण नुसता मान्सून म्हणजे पाऊस नव्हे!

पुढचे काही दिवस तो अनुभवता येईलच. शिवाय उन्हाळी पावसाच्या बीजातून तो कसा आकार घेतो, हेही पाहता येईल…)

अभिजित घोरपडे

Email- abhighorpade@gmail.com