आडांसोबत काय काय गमावलं? (आटपाडीचे शापित आड- ४)

आटपाडीतले आड गेले, सोबत तिथल्या ओढ्याचं रूपरंग घेऊन गेले, भूजलाची व्यवस्था उलथून गेले, एक जलसंस्कृती तोडून मोडून गेले, आम्हाला परावलंबी करू गेले अन् आमचं शहाणपणही घेऊन गेले.

अभिजित घोरपडे

आटपाडीचे आड गेलेच.. सोबत बरंच काही घेऊन गेले..

आटपाडीचे आड गेलेच.. सोबत बरंच काही घेऊन गेले..

आडपाडीचे आड तर गेलेच.. पण ते एकटे गेले नाहीत, सोबत अनेक गोष्टी घेऊन गेले.. त्यांनी नेल्या असं म्हणण्यापेक्षा आपणच या साऱ्यांवर पाणी सोडलं.

आडांचं अस्तित्व स्वतंत्र नव्हतं. ते एका व्यवस्थेचा भाग होते. व्यवस्था होती पाण्याची, भूजलाची. ही व्यवस्था टिकून होती म्हणूनच आड टिकून होते, वापरण्याजोगे होते. आता आड उरले नाहीत, त्यामुळे ते ज्या व्यवस्थेचा भाग होते तीसुद्धा दुर्लक्षिली गेली, हळूहळू बिघडून गेली. आटपाडीत हे सविस्तर पाहायला मिळतं.

हा पार्किंग लॉट नाही, ओढा आहे.. पण त्याचा वापर वाहनं उभी करण्यासाठी होतो.

हा पार्किंग लॉट नाही, ओढा आहे.. पण त्याचा वापर वाहनं उभी करण्यासाठी होतो.

आटपाडी गावातून शुक्रनावाचा ओढा वाहायचा. ‘वाहायचाअसं म्हणायचं कारण आता तो कधीतरीच वाहताना दिसतो. हा ओढा इथला पाण्याचा स्रोत होता. पाण्याची व्यवस्थाही साधी सरळ. ओढ्याचा उगम जवळच्या डोंगरात. ओढा वर्षभर वाहायचा, पावसाळ्यात दुथडी भरून. गावातले लोक वाहत्या पाण्याच्या आवाजाच्या आठवणी सांगतात. पूर आला की पाण्याचा वेग मोठा. तो ओलांडणं मुश्किल बनायचं. ‘आईसाहेब मंदिराजवळ तर पाण्याचा आवाज इतका असायचा की रात्रीच्या वेळी धडकीच भरायची‘.. इति श्री. केशव देशपांडे. तिथंच मोठा डोह होता. त्यात वर्षभर डुंबायला मिळायचं. पाणी कधीच आटायचं नाही, अशा अनेक आठवणी मागच्या पिढीतले लोक सांगतात.

या ओढ्यामुळं भूजलाचं पुनर्भरण व्हायचं. भूजलाची पातळी वाढली की आपोआपच आडांनाही पाणी टिकून राहायचं. आडांच्या पाण्याचा स्रोत म्हणून ओढा महत्त्वाचा! त्यामुळे त्याची काळजी घेतली जायची. तो वाहता राहील, पात्रात अतिक्रमणं होणार नाहीत, ते उथळ होणार नाही.. याची खबरदारी घेतली जायची.. ते स्वाभाविकच होतं. पण हे कधीपर्यंत?.. आड वापरात असेपर्यंत.

आडांचा वापर बंद झाल्यावर त्यांना पाणी देणाऱ्या स्रोताशी काय देणंघेणं? आडांकडं दुर्लक्ष झालं, त्याहून जास्त ओढ्याकडं झालं. सगळीकडंच होतं ते आडपाडीतही झालं. ओढ्यावर अतिक्रमण झालं. काही ठिकाणी त्याचं पात्र बुजवलं गेलं, काठ संपले, ओढा उथळ बनला. परिसरातली भूजलाची पातळी खाली गेली, त्यामुळे ओढा वाहायचा थांबला. फक्त पावसाळ्यातच त्याचं अस्तित्व दिसू लागलं. तो वाहिलानाही वाहिला तरी फार फरक पडत नव्हता.. आपोआपच तो दुर्लक्षित बनला, नावापुरताच उरला.

पूर्वी वाहता असलेला ओढा आता असा कोरडा ठणठणीत असतो..

पूर्वी वाहता असलेला ओढा आता असा कोरडा ठणठणीत असतो..

आटपाडी मुक्कामात या ओढ्याचं विदारक चित्र दिसलं. त्याला ना रूप उरलं, ना रंग.. पात्र उथळ. पाण्याचा पत्ता नाही. कडेला झाडी नाही. वाहनं उभी करण्यासाठी उपयोग! जुने लोक ओढ्याच्या छान आठवणी सांगतात. त्या खऱ्या आहेत का असा प्रश्न पडावा, इतकी विदारक अवस्था!

आड गेले ते या शुक्र ओढ्याचं रूपरंग घेऊन गेले.

आड गेले ते भूजलाची व्यवस्था उलथून गेले.

आड गेले ते आपली पाण्याबद्दलची आस्था घेऊन गेले.

आड गेले ते एक जलसंस्कृती तोडून मोडून गेले.

आड गेले ते आम्हाला परावलंबी करू गेले.

आड गेले ते आमचं शहाणपणही घेऊन गेले.

आड गेले ते गेले.. पण आपल्याला बरंच काही शिकवूनही गेले. त्यातून आपण काही शिकणार का? हाच कळीचा मुद्दा आहे.

अभिजित घोरपडे

मेल : abhighorpade@gmail.com

आटपाडीचे शापित आड; भाग १

पाणी पवित्र आहे, असं मानणारा आपला समाज! घरातल्या पाण्याच्या तांब्याला, रांजणाही पाय लावायचो नाही आपण. आता काय बिघडलं माहीत नाही. पिण्याचे पाणी पुरवणारे आडही आपण सोडले नाहीत. त्यांच्या चक्क संडासाच्या टाक्या करून टाकल्या.. नेमके काय बदल झालेत? समजून घेण्यासाठी आटपाडीचे शापित आडही मालिका

– अभिजित घोरपडे

(भाग १ : आड ते शौचकूपएक प्रवास!)

आटपाडीच्या देशपांडे वाड्यातील आड, सोबत सौ. देशपांडे.

आटपाडीच्या देशपांडे वाड्यातील आड, सोबत सौ. देशपांडे.

सूर्य मावळला होता. हळूहळू अंधार वाढत होता. मला पुण्याकडं निघायची घाई होती. पण गप्पा रंगल्या होत्या. त्यामुळे उठावंसंही वाटत नव्हतं.

देशपांडे सांगत होते, “आपण ज्याचं पाणी प्यायलो, पूर्वजही पाणी प्यायले, ज्याचं पाणी देवालाही दिलं. त्याचा असा वापर मला तरी मान्य नाही!

देशपांडेकेशव लक्ष्मण देशपांडे. निवृत्त मुख्याध्यापक.

मुक्कामदेशपांडे वाडा, आटपाडी, जिल्हासांगली.

६४ वर्षांचे गृहस्थ. डोळ्यावर चष्मा. उंच, शिडशिडीत शरीरयष्टी!

त्यांच्याच घरी बसलो होतो. त्यांच्या वाड्यात जुना आड होता. देशपांडे त्या आडाबद्दल बोलत होते. मी शांतपणे ऐकत होतो. ऐकताना बरं वाटलं. मनात म्हटलं, एकतरी माणूस भेटला आडाचं मोल जाणणारा, त्याची किंमत करणारा!

श्री. केशव देशपांडे, आटपाडी

श्री. केशव देशपांडे, आटपाडी

आटपाडीत प्रत्येक वाड्यात आड होता. आता चुकूनच एखादा दिसतो. आता जास्तीत जास्त आडांचा वापर शौचकूप म्हणून केला जातोय. शौचकूप म्हणजे मैला साठवण्याची टाकी, संडासाची टाकी ! माझ्यासाठी ही बाब धक्कादायक होती. देशपांडे यांच्यासाठी नवी नव्हती, पण ती त्यांना मान्य नव्हती. म्हणूनच ते उद्वेगाने बोलत होते.

सांगली जिल्ह्यात अतिशय कमी पावसाचा तालुका म्हणजे आटपाडी. तिथल्या आडांबद्दल ऐकलं होतं. त्यांची कहाणी मी अनेकांपर्यंत पोहोचवली होती, कधी लेखांमधून तर कधी व्याख्यानांमधून. एप्रिल २०१२ मध्ये पश्चिम महाराष्ट्राच्या दुष्काळी भागाचा दौरा केला. आटपाडीसुद्धा गेलो होतो. तेव्हा आडांबद्दल ऐकायला मिळालं. पण ते प्रत्यक्ष पाहता आले नव्हते. त्यामुळे काहीसा अस्वस्थ होतो. गेल्या वर्षी (जुलै २०१३)दुष्काळी दौऱ्यावर म्हसवडपर्यंत गेलो होतो. उशीर झाला तरी पुढं आटपाडीला गेलो. कारण माझ्या डोळ्यांनी तिथले आड पाहायचे होते. रात्री पावणेसातसातच्या सुमारास आटपाडीला पोहोचलो. सोबत होते– जवळच्या बिदाल गावचे अप्पा देशमुख आणि आटपाडीचे सतीश भिंगे. आहे तेवढ्या उजेडाचा फायदा घेत आड पाहायला लागलो.

आटपाडी बरंच जुनं गावगावठाणात वाडे होते. प्रत्येक वाड्यातली पाण्याची व्यवस्था म्हणजे आड. त्यामुळे सार्वजनिक ठिकाणी मोठे आड किंवा विहिरी फारशा नव्हत्या.

हे आड पाहण्यापूर्वी माझी वेगळी कल्पना होती. वाटलं, तिथं चारदोन आडांच्या संडासच्या टाक्या झाल्या असतील. पाहिलं तर वाड्यावाड्यात हा बदल झाला होता. ते पाहून चाटच पडलो. आम्ही आड शोधत वाड्यांमध्ये फिरत होतोभिंगे वाडा, दिघोळे वाडा, कुरेशी वाडाकुठेच वाड्यांमधले आड वापरात नव्हते. बहुतांश आडांचे शौचकूप झाले होते. काहींनी ते बुजवून टाकले होते.

आड झाकून शौच्यालये उभी राहिली अन् आडांचे शौचकूप बनले..

आड झाकून शौच्यालये उभी राहिली अन् आडांचे शौचकूप बनले..

दिघोळे वाडा, भिंगे वाड्यात त्याचे शौचकूप झाल्याचे पाहिले. पद्धतही एकसारखी. आडावर स्लॅब टाकले होते.त्यावर संडास बांधले होते, आता रोजचा मैला आडात साठत होता.

वाड्यात जाण्यापूर्वी शंका होतीलोक हे असं झालेलं दाखवतील का? कदाचित हे सांगायला लाजतील. गेलो तर बरोब्बर उलटा अनुभव. कोणाला काहीच वाटत नव्हतं. लोक आवर्जून आड दाखवत होते. आड हे संडासाच्या टाक्या कधी बनले, हेही स्वत:हून सांगत होते.

दिघोळे वाड्यात भारत दिघोळे भेटले. प्राथमिक शिक्षक. वय ४० वर्षे. त्यांनी सांगितलं, “मी स्वत: या आडातून पाणी काढलंय. गेल्या २०२५ वर्षांत त्याचा वापर बंद झाला. आम्ही १९९८ मध्ये त्याच्यावर स्लॅब टाकला. त्याची संडासाची टाकी केली..”

कुरेशी वाड्यातील आड बुजवण्यात आला आहे, पण त्याच्या खाणाखुणा आजही पाहायला मिळतात.

कुरेशी वाड्यातील आड बुजवण्यात आला आहे, पण त्याच्या खाणाखुणा आजही पाहायला मिळतात.

बहुतांश आडांच्या नशिबी हेच आलं होतं. कुरेशी वाड्यात जरा वेगळं चित्र दिसलं. तिथं आदम इस्माईल शेख राहतात. त्यांनी सांगितलं की, आता आडाचं काम उरलं नाही, त्यामुळे तो दगड, वाळू टाकून बुडवला. उगाच त्यात कोणी पडायची भीती नको.. बुजवलेल्या आडाचा चौकोनी चौथरा आडाची साक्ष देत होता.

आटपाडीत आडांसाठी ८१० वाडे पाहिले. सर्व आडांची अवस्था एकसारखी. आडाचा व्यास साधारणत: अडीच ते तीन फूट. खोली ३०४० फूट.

फक्त एकाच ठिकाणी वापरात असलेला आड सापडला. तोही बराच शोध घेतल्यानंतर. आईसाहेब मंदिराजवळ देशपांडे वाड्यातला हा आड. हा वाडा आटपाडीच्या शुक्र ओढ्याच्या जवळ आहे. या वाड्यात केशव देशपांडे, त्यांच्या पत्नी सौ. अरुणा राहतात. त्यांनी आडांचा उभाआडवा इतिहास सांगितला. त्यातून आडांमध्ये झालेलं स्थित्यंतर समजलं.. तसंच माणसामध्ये झालेलं सुद्धा !

– अभिजित घोरपडे

(सर्व छायाचित्रे- c@अभिजित घोरपडे)

Email-  abhighorpade@gmail.com

Blog-  www.abhijitghorpade.wordpress.com

(आटपाडीला पाण्याबाबत स्वयंपूर्ण करणारे आड असे कसे बुजवले गेले? असे कसे नष्ट झाले?… जे काही घडलं ते चमत्कारीक आहे. आपण असंच वागायचं का, याचा विचार करायला लावणारं आहे…

समजून घेण्यासाठी वाचा; आटपाडीचे शापित आड, भाग २… लवकरच, याच ब्लॉगवर.

– अभिजित घोरपडे)