भूकंप… कोयनेचा नव्हे वारणेचा! (कोयना भूकंप पुराण- ५)

(महाराष्ट्रात उद्भवलेल्या गारपिटीच्या आपत्तीमुळं त्याबाबत लिहणं गरजेचं होतं. त्यामुळे या ब्लॉगवरील कोयना भूकंप पुराणया मालिकेत खंड पडला. आता या मालिकेचा पाचवा व शेवटचा भाग देत आहेआधीचे भाग पाहायचे असतील तर याच ब्लॉगवर आधीच्या पोस्ट पाहाव्यात.)

कोयना धरणाजवळ भूकंप होतात, हे विधानच मुळातचूक आहे!! कारण गेल्या काही वर्षांत या भूकंपांचं केंद्र बदललं आहे. ते बाजूच्या वारणा धरणाकडं सरकलं आहे.. त्यामुळे आता भूकंप कोयनेचा म्हणायचा की वारणेचा, असा प्रश्न निर्माण झाला आहे? कसा ते माहीत करून घ्यायचंय??

अभिजित घोरपडे

कोयना धरणाची "गुगल मॅप"वरील प्रतिमा (साभार- द एनर्जी लायब्ररी)

कोयना धरणाची “गुगल मॅप”वरील प्रतिमा
(साभार- द एनर्जी लायब्ररी)

कोयना धरणाजवळ होणारे भूकंप. हा महाराष्ट्रातील सर्वांच्या जिव्हाळ्याचा किंवा चिंतेचा विषय. पण हे भूकंप खरंच कोयनेच्या परिसरात होतात का? की अन्य कुठे?.. गोंधळून जाऊ नका. असं म्हणण्यामागं तसं कारण आहे. अलीकडच्या काळात जास्तीत जास्त भूकंप कोयना धरणाजवळ झालेले नाहीत, तर शेजारी असलेल्या वारणा धरणाच्या परिसरात झाले आहेत. खुद्द आकडेवारी असं सांगते. त्यावरून काही तज्ज्ञ असं मानतात की, भूकंपांचं केंद्र कोयनेपासून वारणेकडं सरकला आहे.

कोयना आणि वारणा ही एकमेकांच्या शेजारची धरणं. दोन्ही कृष्णा नदीच्या खोऱ्यातली. कोयना नदीवर कोयना धरण, तर वारणेवर वारणा धरण. या दोन्ही नद्या कृष्णेला जाऊन मिळतात. कराडजवळ कोयना मिळते. पाठोपाठ सांगलीच्या खाली हरिपूर येथे वारणा नदी कृष्णेला मिळते. या दोन्ही धरणांमधलं अंतर भरेल सुमारे ३० किलोमीटर. ही दोन धरणं आणि त्यांच्या दरम्यानचा प्रदेश म्हणजे कोयनावारणा पट्टा. या पट्ट्यातच तिथले बहुतांश भूकंप झाले आहेत. पण भूकंप झाला की तो कोयना धरणाजवळ झाला असे बोलले जाते. बहुतांश लोक तसंच मानतात. मात्र, वस्तुस्थिती वेगळी आहे. भूकंपाच्या आकडेवारीनेच ती दाखवून दिली.

अलीकडच्या काही वर्षांत कोयना धरणाच्या तुलनेत वारणा धरणाजवळ जास्त भूकंप झाले आहेत.. (संदर्भ- "मरी" संस्था, नाशिक)

अलीकडच्या काही वर्षांत कोयना धरणाच्या तुलनेत वारणा धरणाजवळ जास्त भूकंप झाले आहेत. पिवळे गोल ठिपके भूकंपाची ठिकाणे दर्शवतात..
(संदर्भ- “मरी” संस्था, नाशिक)

कोयनावारणा पट्ट्यातील भूकंपांचं अलीकडेच विश्लेषण करण्यात आलं. त्यासाठी २००६ ते २०१२ या काळातील आकडेवारी घेतली. ती महाराष्ट्र अभियांत्रिकी संशोधन संस्था (मेरी) या संस्थेकडं उपलब्ध होती. नाशिकची ही संस्था. या आकडेवारीमुळे हे रहस्य उलगडलं. त्यात असं आढळलं की यापैकी ७५ टक्के भूकंप वारणा धरणाच्या परिसरात झाले आहेत.

सध्या काय स्थिती आहे?.. त्यासाठी अगदी अलीकडे म्हणजे सप्टेंबर २०१२ ते सप्टेंबर २०१३ या वर्षभरातील आकडेवारी तपासली. या काळात तिथं मुख्य नऊ भूकंप झाले. मुख्य म्हणजे रिश्टर मापनावर ३ पेक्षा जास्त तीव्रता असलेले. त्यातही हेच स्पष्ट झालं. नऊपैकी सात भूकंप वारणा जलाशयाच्या क्षेत्रात झाले आहेत. उरलेले दोन वारणा व कोयना या जलाशयांच्या मध्ये झाले आहेत. प्रत्यक्ष कोयना धरण किंवा जलाशयाजवळ एकही नाही.

यात आणखी एक गंमत आहे. ती म्हणजे पूर्वी कोयना धरणाच्या जवळचे क्षेत्र अधिक सक्रिय होते. आता वारणा अधिक सक्रिय झाले आहेभूकंपाचे क्षेत्र स्थलांतरित व्हावे, अगदी त्याप्रमाणे!

वारणा धरण... अलीकडे वारणा धरणाजवळ भूकंपांची संख्या वाढली आहे..

वारणा धरण…
अलीकडे वारणा धरणाजवळ भूकंपांची संख्या वाढली आहे..

स्वाभाविकपणे मनात पुढचा प्रश्न येतोअसं का? अजून तरी त्याचं उत्तर सापडलेलं नाही. भूगर्भातील हालचाली हा खरंच एक गूढ विषय. त्याच्याबद्दल बरंचसं माहीत झालं असलं तरी त्यापेक्षा कितीतरी पटीने अजूनही माहीत नाही.. सध्या तरी का?? हा प्रश्न अनुत्तरीतच आहे.

कोयनावारणा पट्ट्यात गेल्या काही वर्षांपासून हाच कल कायम आहे. पुढं काय होतं ते काळ सांगेलच. पण सध्या तरी कोयनेचे भूकंपन म्हणता “वारणेचे भूकंप” म्हणणं जास्त योग्य ठरेल!

अभिजित घोरपडे

Blog- www.abhijitghorpade.wordpress.com

Email id- abhighorpade@gmail.com

थोडं इतिहासात डोकावू… (कोयना भूकंप पुराण- ४)

इतिहासात डोकावलं की अनेक कोडी सुटतात. कोयना आणि एकूणच महाराष्ट्रातील भूकंपांच्या बाबतीतही अगदी तसंच आहे. इथं पूर्वी भूकंप होत नव्हते, असं लोक मानतात. पण इतिहासातील नोंदी काही वेगळंच सांगतात. शिवाजी महाराजांच्या काळातही इथं भूकंप झाले होते.

माहितीए तुम्हाला??

अभिजित घोरपडे

छत्रपती शिवराय हयात असतानाही आपल्या भागात भूकंप झाल्याच्या नोंदी उपलब्ध आहे...

छत्रपती शिवराय हयात असतानाही आपल्या भागात भूकंप झाल्याच्या नोंदी उपलब्ध आहे…

कोयनेत १९६७ साली भूकंप झाला. त्यात जिविताची आणि मालमत्तेची हानी झाली. त्या वेळी केंद्र सरकारने उच्च स्तरीय चौकशी समिती नेमली. या समितीने अनेक गोष्टींवर प्रकाश टाकला. त्यापैकी सर्वांत रंजक म्हणजे आपल्या भागातील भूकंपाचा इतिहास. महाराष्ट्रात आणि आसपासच्या परिसरात पूर्वी भूकंप झाले आहेत का हे जुन्या नोंदींवरून शोधलं. अन् काय आश्चर्यजुन्या काळातील भूकंपांची मालिकाच उलगडली. विशेष म्हणजे त्यात छत्रपती शिवराय हयात असतानाच्या, १६७८ सालच्या एका भूकंपाचीही नोंद सापडते.

मुंबई, वेंगुर्ले, रेवदंडा, नाशिक, पैठण, पंढरपूर, वाई, कराड, पुणे, लोहगड, कोल्हापूर अशा कितीतरी ठिकाणी भूकंप झाल्याच्या नोंदी सापडल्या. त्यांची यादीच या समितीच्या अहवालात समाविष्ट करण्यात आली आहे. ही यादी बरंच काही सांगते. त्याचबरोबर आताचं सारं काही बदललंय, हे आपल्याला वाटणारं दु:खही हलकं करते.

वाचा तर मग कुठं कुठं भूकंप झालेत ते

. वर्ष १५९४ : माहीमवसई परिसर (उत्तर कोकण)

आषाढ महिन्यात न्यू मूनदिवसाच्या आदल्या मध्यरात्री व पुढच्या दिवशी भूकंप झाला.

. वर्ष १६१८ : मुंबई

चक्रिवादळासोबतच भूकंपाचे धक्के जाणवले. या आपत्तीत २,००० लोकांचा मृत्यू झाला, तर ६० जहाजं बेपत्ता झाली.

. वर्ष १६७८ : वसई (Bassien) व जवळच अगाशी हा परिसर

माघ महिन्यात सलग पाच दिवस भूकंपाचे धक्के जाणवले.

(या भूकंपाच्या वेळी शिवाजी महाराज हयात होते.)

कोयनेतील भूकंपानंतर स्थापन केलेल्या तज्ज्ञ समितीने जुन्या कालातील भूकंपांच्या नोंदी संकलित केल्या आहेत..

कोयनेतील भूकंपानंतर स्थापन केलेल्या तज्ज्ञ समितीने जुन्या काळातील भूकंपांच्या नोंदी संकलित केल्या आहेत..

. वर्ष १७०२ : उत्तर कोकणात भूकंप

. १७५१ (९ डिसेंबर) : वसई आणि सालसेट (salsette) परिसरात भूकंप

. १७५२ (५ फेब्रुवारी) : लोहगड ते अरबी समुद्र दरम्यान भूकंप

या भूकंपांसोबत अनेक ठिकाणी दरडी कोसळल्या. तारीख होती, ५ फेब्रुवारी.

 . १७५७ (३१ ऑक्टोबर) : टोके व धोम परिसरत भूकंप

. १७६४ (ऑगस्ट महिना) : मोठ्या प्रदेशावर भूकंपाचे हादरे

या क्षेत्राच्या सीमा दूरपर्यंत होत्या. नाशिक, पैठण, पंढरपूर, मुक्केरी, धोम, वाई, कराड येथे हा भूकंप जाणवला. कृष्णा नदीच्या पात्राबरोबरच पिंपळगाव, राहुरी येथेही हादरे जाणवले.

 . १७९२ (२९ मे) : रेवदंडा

घरे, देवळे व इतर वास्तू पायासकट हादरल्या.

१०. १८१२ (२३ फेब्रुवारी) : पुण्यात भूकंपाचे हादरे

११. १८२६ (२० मार्च) : कोकणप्रांतात भूकंप, जास्त तीव्रता मोरावडे

१२. १८२८ (२२ ऑगस्ट) : वेंगुर्ले व मलबार किनाऱ्यावर भूकंप

वेंगुर्ले येथे अनेक बंगले भयंकररीत्या हदरले. हा हादरा पंधरा सेकंदांपर्यंत काम राहिला. त्याच्यासोबत मोठा गडगडाटी आवाज झाला.

१३. १८३२ (४ ऑक्टोबर) : अगाटे (Agate) येथे भूकंप

कॉटवर झोपलेले लोक खाली फेकलो गोलो. पृथ्वीच्या पोटातून गडगडाट ऐकू आला.

१४. वर्ष १९५१ : जयगड (रत्नागिरीपासून ४० किलोमीटर)

येथे भूकंपाचे दोन हादरे जाणले.

१५. वर्ष १९६२ (सप्टेंबर) : रत्नागिरी

मध्यम स्वरूपाचा भूकंप रत्नागिरीच्या ६० किलोमीटीर परिसरत जाणवला.

(पुढे १९६३ साली कोयना धरणाची निर्मिती झालीपुढच्या काळतही भूकंपाचे हादरे सुरूच राहिले. आता यांच्या नोंदी व्यवस्थित घेतल्या जाऊ लागल्या.)

कोयना धरणाच्या परिसरात १९६७ साली भूकंप झाल्यानंतर धरणाचे बळकटीकरण करण्यात आले. त्याआधी धरण असे दिसायचे...

कोयना धरणाच्या परिसरात १९६७ साली भूकंप झाल्यानंतर धरणाचे बळकटीकरण करण्यात आले. त्याआधी धरण असे दिसायचे…

१६. १९६५ ते सप्टेंबर १९६७ : मुंबई, रेवदंडा, रत्नागिरी, एकूण कोकण किनारा

पाच प्रमुख भूकंप जाणवले. त्यपैकी दोघांचे केंद्र मुंबईजवळ, दोघांचे रेवदंड्याजवळ, तर एकाचे दक्षिणेला होते.

जून १९६५ मध्ये रत्नागिरीतही दोन भूकंप जणवले.

१७. १९६७ (१३ सप्टेंबर) :कोयना धरणाजवळ भूकंप

रिश्टर मापनावर ५ ते ५.५ इतकी नोंद. त्याच्यामुळे कोयनानगर येथील इमारतींची कमी ते मध्यम प्रमाणात हानी.

१८. १९६७ (११ डिसेंबर) : कोयनानगर

रिश्टर मापनावर ६.५ इतकी नोंद. भूकंपाचे केंद्र कोयना धरणाच्या खालच्या बाजूला.

भूकंपांचा हा इतिहास पाहिला की एक गोष्ट बरी वाटते. ती म्हणजे, अलीकडच्या कोयना भूकंपांचं फारसं दडपण येत नाही. म्हणूनच मागं वळून जरा इतिहासही पाहायचा

पण एक लक्षात असू द्या, इतिहास ही अशी गोष्ट आहे की ती कधी दडपण दूर करते, तर कधी ते वाढवतेसुद्धा!

(पण मित्रांनो, सर्वांत रंजक बाब तर पुढंच आहे.. १९६७ साली कोयना धरणाजवळ सर्वांत मोठा भूकंप झाला, पण आता भूकंपाचा केंद्रबिंदू सरकला आहे. तो कोयना धरणाऐवजी वारणा धरणाजवळ सरकला आहेइतका की आता भूकंप कोयनेचा नव्हे तर वारणेचाअसंच म्हणायची वेळ आली आहे !

थोडीशी प्रतिक्षा कराआणि इथंच वाचा,

कोयना भूकंप पुराण ५” )

अभिजित घोरपडे

www.abhijitghorpade.wordpress.com

abhighorpade@gmail.com

धरणामुळे भूकंप की… (कोयना भूकंप पुराण ३)

कोयना धरण १९६३ साली पूर्ण झालं. त्यात पाणी अडवणं सुरू झालं. पाठोपाठ तिथं भूकंपांची संख्या वाढल्याचं लक्षात आलं. चारच वर्षांनी तिथं महाराष्ट्रातला तोपर्यंतचा सर्वांत मोठा भूकंप झाला. रिश्टर मापनावर ६.५ इतका. मग चर्चा सुरू झाली, धरण आणि भूकंप यांच्या संबंधाची. खरंच त्यांचा एकमेकांशी सबंध आहे? की त्याला ओढून ताणून जोडलेला बादरायण संबंध म्हणायचं??

अभिजित घोरपडे

भूकंप लहरी

भूकंप लहरी

भूकंप आणि धरण यांचा संबंध हा वादग्रस्त विषय. त्यात थेट दोन टोकाची मतं मांडली जातात. हे या ध्रुवावर, तर ते त्या ध्रुवावर.. अधे मधे कोणीच नाही. कुठून निर्माण झाला हा वाद?? त्याची पार्श्वभूमी रंजक तर आहेच, काहीशी रहस्यमयसुद्धा. जगाच्या इतर भागात तोपर्यंत हा विषय होताच. पण महाराष्ट्रात आला, १९६७ नंतर. त्या वर्षी ११ डिसेंबरला कोयना धरणाचा परिसर भूकंपामुळे हादरला. जमीन हादरलीच, त्याच्या जोडीने अनेक भूशास्त्रज्ञसुद्धा ! कारण या भूकंपाने अभ्यासकांच्या तेव्हापर्यंतच्या समजुतीला मोठा धक्का दिला होता.

या भूकंपाच्या आधी असे समजले जात होते की, भारताच्या द्वीपकल्पीय भागात मोठ्या भूकंपाची शक्यता नाही. हा द्वीपकल्पीय भाग म्हणजे मध्य भारतापासून दक्षिणेला असलेला साधारणत: त्रिकोणी आकाराचा भूभाग. त्यात आपला महाराष्ट्रसुद्धा येतो. हा भाग प्राचीन काळातील कठीण खडकांपासून बनलेला आहे. तिथं भूकवचाची प्रमुख कमकुवत क्षेत्रं नाहीत. त्यामुळे तिथं मोठ्या भूकंपाला वावच नाही, असे मानले जात होते. मात्र, १९६७ च्या भूकंपाने या समजुतीला मुळापासूनच हादरा दिला.

भारतीय द्वीपकल्प... या भागात मोठे भूकंप होणार नाहीत, असे भू-शास्त्रज्ञ मानत होते.

भारतीय द्वीपकल्प… या भागात मोठे भूकंप होणार नाहीत, असे भू-शास्त्रज्ञ मानत होते.

योगायोगाचा भाग म्हणा किंवा आणखी काही. या भूकंपाच्या आधी चारच वर्षांपूर्वी म्हणजे १९६३ साली कोयना धरण पूर्ण झालं. त्यात पाणी साठवायला सुरुवात झाली होती. त्यानंतर लहानमोठ्या भूकंपांची संख्या वाढली. या नोंदी नाशिक येथील महाराष्ट्र इंजिनिअरिंग रीसर्च इन्टिट्यूट (मेरी) या संस्थेकडे सविस्तर उपलब्ध आहेत.

पाठोपाठ हा १९६७ चा भूकंप. रिश्टर मापनावर त्याची नोंद होती ६.. विशेष म्हणजे या मोठ्या भूकंपाआधी तीनच महिन्यांपूर्वी असाच मोठा भूकंप झाला होता. तारीख होती, १३ सप्टेंबर १९६७. नोंद होती  ५.८ रिश्टर. मग स्वाभाविकपणे शंका घेतली गेली, भूकंपांचा संबंध धरणातील पाणीसाठ्याशी तर नसेल?

अमेरिकेतील हूवर धरणाच्या निमित्तानेसुद्धा हा मुद्दा तापला होता- धरणामुळे भूकंप होण्यास मदत मिळते का?

अमेरिकेतील हूवर धरणाच्या निमित्तानेसुद्धा हा मुद्दा तापला होता- धरणामुळे भूकंप होण्यास मदत मिळते का?

पण अनेक अभ्यासक हे म्हणणं फेटाळून लावतात. त्यांच्या मते असं काही असूच नाही. त्या खडकाची ताकत किती प्रचंड! त्यावर साठणाऱ्या पाण्याचा कसला आलाय भार? माशीच्या वजनामुळं हत्ती खाली बसल्याचं ऐकलंय का कधी? धरणाच्या पाण्याचा आपल्या खालच्या खडकाशी एवढाच काय तो संबंध असू शकतो. त्यामुळे या निरर्थकसिद्धांतावर कशाला वेळ घालवायचा?? असा सवाल करणारे अभ्यासक आहेत. मग धरण बांधल्याचा आणि भूकंपांची संख्या वाढण्याचा काहीच संबंध नाही का?? या मुद्द्यालाही या मंडळींकडं उत्तर आहे.

ते म्हणतात, “अहो, धरण होण्यापूर्वी तिथं भूकंपांच्या नोंदी घेतल्या जात नव्हत्या. त्यामुळे लहानमोठे भूकंप झाले तरी ते माहीत व्हायचे नाहीत. धरण बांधल्यावर बारीकसारीक नोंदी घेणंसुरू झालं, लहानमोठे भूकंपही नोंदवले जाऊ लागले. म्हणूनच त्यांची संख्या वाढल्याचं दिसू लागलंप्रत्यक्षात तसं काही झालंच नाही!”

कोयनेत १९६७ साली झालेल्या भूकंपात धरणाजवळच्या वसाहतीत अशी पडझड झाली होती.

कोयनेत १९६७ साली झालेल्या भूकंपात धरणाजवळच्या वसाहतीत अशी पडझड झाली होती.

हे वादप्रतिवाद कित्येक वर्षांपासून सुरू आहेत. पुढेही होत राहतील. त्यावर अभ्यास करण्यासाठी बरेच प्रयत्न झाले. त्यांची सुरुवात अगदी कोयनेच्या १९६७ सालच्या भूकंपापासून झाली. या भूकंपानंतर भारत सरकारने तज्ज्ञ समितीची स्थापना केली. त्यात भूशास्त्रज्ञ, अभियंता, भूकंपतज्ज्ञ आणि भूभौतिकी शास्त्रज्ञांचा समावेश होता. याशिवाय युनेस्को पथकातील तज्ज्ञ म्हणून विविध देशांमधील अभ्यासकांचाही त्यात समावेश होता. या समितीने अनेक गोष्टींचा अभ्यास केला. या भूकंपाचा, धरणातील पाणीसाठ्याशी किंवा त्यातील पाण्याची पातळी कमीजास्त होण्याशी संबंध आहे का, हा मुद्दाही त्यांनी अभ्यासला.

या समितीला त्या वेळी तरी धरणातील पाणीसाठा आणि भूकंपाचा संबंध आढळला नाही. त्यामुळे त्यांनी ही शक्यता निकालात काढलीमात्र, हैदराबादच्या नॅशनल जिओफिजिकल रिसर्च इन्स्टिट्यूटचा (एन.जी.आर.आय.) कोयना परिसरात याबाबत अभ्यास सुरूच आहे. त्यासाठीच सात किलोमीटर खोलीचं ड्रिल खणलं जाणार आहे. त्यातून नेमकं पुढं येईल, याबाबत मोठी उत्सुकता आहेबस्स, त्यासाठी आणखी पाचेक वर्षं धीर धरावा लागेल.

कोणास ठाऊक? कदाचित भलतंच गुपित उलगडून आपल्या समोर येऊन उभं राहील !!!

अभिजित घोरपडे

 (आपल्या भागात पूर्वी भूकंप होत नव्हते असं सांगितलं जातं, पणशिवाजी महाराजांच्या काळातही आपल्याकडं भूकंप झाले आहेत..

त्याची माहिती करून घ्यायला विसरू नकाअर्थातच, दोन-तीन दिवसांनंतर अन् इथंच.

वाट पाहा– “कोयना भूकंप पुराण ४“)

मित्रांनो,

हा ब्लॉग वाचकांनी चांगलाच उचलून धरलाय. त्यामुळे हीच योग्य वेळ आहे आपल्या प्रतिक्रियांची. आपल्याकडून दोन गोष्टी हव्या आहेत.

. एक तर या ब्लॉगमध्ये काय चांगलं आहे आणि काय सुधारण्याजोगं आहे, हे सांगा.

. दुसरं म्हणजेहा ब्लॉग आणखी कोणापर्यंत पोहोचायला हवा आणि त्यासाठी काय करायला हवं, हेसुद्धा सुचवा.

कृपया वेळ काढून ब्लॉगवर लिहा किंवा ई-मेल पाठवातुमची सक्रिय साथ असेल तरच पुढं लांबचा पल्ला गाठता येईल !

www.abhijitghorpade.wordpress.com

abhighorpade@gmail.com

अभिजित घोरपडे

एका रहस्याच्या शोधात.. (कोयना भूकंप पुराण १)

कोयना धरणाजवळ निसर्गातल्या एका रहस्याचा शोध घेतला जातोय. पण एकाचा शोध घेताना भलतीच गोष्ट हाती लागावी.. अशा प्रमाणे दुसरंच रहस्य उलगडलं. ध्यानी मनी नसताना अचानक समोर येऊन उभं राहावं, अगदी तस्सं! महाराष्ट्राच्या भूमीत राहणाऱ्या प्रत्येकाला ते माहीत असायलाच पाहिजेपण खरंच किती जणांना त्याची कल्पना आहे??

– अभिजित घोरपडे

कोयना धरण

कोयना धरण

कोयनेचा भूकंपहा सर्वांच्याच कुतुहलाचा विषय. ज्याला त्यातलं कळतं तो त्याच्याबद्दल बोलतोच, पण ज्याला काही कळत नाही तोसुद्धा इकडचंतिकडचं ऐकून मतं मांडतो, तीसुद्धा ठासून ! या विषयाने काहींना प्रसिद्धी मिळवून दिली, तर काहींना त्याच्या अभ्यासासाठी बराच पैसा दिला.. याच भूकंपामुळे काहींची करियरसुद्धा घडली.

पण एवढं करून काय?… गमतीचा भाग असा की, मूळ प्रश्न अजूनही कायम आहे.

प्रश्न कोणता?… तर कोयना धरणाच्या विस्तृत जलाशयामुळे भूकंप होतात का किंवा भूकंप होण्यासाठी अनुकूल परिस्थिती निर्माण होते का?

११ डिसेंबर १९६७ रोजी कोयना धरणाजवळ आतापर्यंतचा सर्वांत मोठा भूकंप झाला. त्याला आता ४६ वर्षे उलटून गेली, तरीही त्याने उपस्थित केलेल्या प्रश्नांची उत्तरं नेमकेपणाने मिळालेली नाहीत. कदाचित आणखी काही दशकं ती मिळणारही नाहीत..

या प्रश्नाची चर्चा नंतर करूच, पण आधी थोडं या गोंधळातून बाहेर आलेल्या रहस्याबद्दल!

हैदराबादला एक महत्त्वाची संस्था आहेएन.जी.आर.आय. तिचं संपूर्ण नाव, नॅशनल जीओफिजिकल रीसर्च इन्स्टिट्यूट अर्थात राष्ट्रीय भूभौतिकी संशोधन संस्था! या संस्थेनं सतत एक धोशा लावलाय, तो म्हणजेकोयनेतील भूकंपांचा धरणाच्या पाणीसाठ्याशी संबंध आहे. याच दृष्टिने त्यांनी संशोधन केलं. ते संशोधन वैज्ञानिक समुदायापुढं मांडलं. त्यावर टीकाटिप्पणी झाली. तरीही ही संस्थेनं हा मुद्दा सातत्यानं लावून धरला आहे. त्याला आता फळ आलंय. खुद्द केंद्र सरकारनं त्यात लक्ष घालून अभ्यासासाठी निधी उपलब्ध करून दिलाय. आतापर्यंत ४५० कोटी रुपये मंजूर झालेत.. पुढे आणखीही होतील. तिथले वरिष्ठ शास्त्रज्ञ डॉ. एन. पूर्णचंद्र राव या प्रकल्पाचे प्रमुख आहेत. हे डॉ. राव नुकतेच पुण्यात आलेले असताना त्यांच्याशी गप्पा झाल्या आणि या प्रकल्पाची सविस्तर माहिती झाली.

कोयना धरणाच्या परिसरात भूकंपाच्या अभ्यासासाठी खोलवर ड्रिल घेण्याचे काम सुरू आहे...

कोयना धरणाच्या परिसरात भूकंपाच्या अभ्यासासाठी खोलवर ड्रिल घेण्याचे काम सुरू आहे…

विषय तोचकोयना धरणाच्या जलाशयाचा भूकंपाशी संबंध आहे का..? पण त्यासाठीचा अभ्यास वरवरचा नसेल. प्रत्यक्ष भूगर्भात जाऊन निरीक्षणं घेतली जाणार आहेत. सुरुवातीला कोयना धरणाच्या चहूबाजूंनी, दहा ठिकाणी ड्रिलमारली जात आहेत. काही झालीत, उरलेली पुढच्या काही महिन्यांत पूर्ण होतील. त्यांची खोली असेल, साधारणत: १५०० मीटर म्हणजे दीड किलोमीटर. ही ड्रिलघेतल्यावर तितक्या खाली भूकंपमापक आणि जमिनीत होणाऱ्या हालचाली टिपणारी यंत्रणा ठेवली जाणार आहे. त्याद्वारे अनेक नवनव्या गोष्टी माहीत होतील, त्यामुळे कोयना धरणाचा भूकंपाशी संबंध आहे का, याच्या उत्तराजवळ पोहोचता येईल.

ही ड्रिलखणल्यावर त्यातून जे काही बाहेर आलंय.. ते भूकंप अभ्यासाच्या मूळ उद्देशापेक्षाही रंजक आहे. त्याच्यामुळे तब्बल पाचसहा कोटी वर्षांपूर्वीपासून जे झाकलेलं आहे, त्याच्यावरचा पडदा पहिल्यांदाच दूर झाला. आणि खाली दडलेलं रहस्य अलगद बाहेर आलं.

काय आहे हे रहस्य?… आपण ज्या खडकावर राहतो, तो आहे काळा पाषाण अर्थात बेसॉल्ट! ज्वालामुखीतून बाहेर पडलेला लाव्हारस थंड झाल्यामुळे त्याची निर्मिती झाली. पण हा काळा पाषाण तयार झाला, त्याच्या आधीसुद्धा आपल्या भूमीत खडक होतेच की. ते कोणते असावेत, याबाबत बरेच अंदाज बांधले जात होते. पण प्रत्यक्षात खाली काय आहे, याचा उलगडा अद्याप झाला नव्हता. कारण आपल्या खडकाची जाडी सुमारे तीन किलोमीटर इतकी असावी असं मानलं जात होतं. ती काही ठिकाणी कमी आहे, तर काही ठिकाणी जास्त. तरीसुद्धा या काळ्या पाषाणाच्या तळापर्यंत जाणं शक्य झालं नव्हतं. त्यामुळे त्याच्या खाली नेमकं काय आहे, हे माहीत व्हायला मार्गच नव्हता.

काळ्या पाषाणाच्या खाली असलेला ग्रॅनाईट आणि नाईसेस या खडकांचे पुरावे सापडले आहेत.

काळ्या पाषाणाच्या खाली असलेला ग्रॅनाईट आणि नाईसेस या खडकांचे पुरावे सापडले आहेत.

कोयनेतील भूकंपाच्या अभ्यासाच्या निमित्ताने जे ड्रिलखणले गेले, त्याद्वारे पहिल्यांदाच आपल्या खडकाचा तळ गाठणे शक्य झाले. त्याच्या तळाशी असलेल्या खडकांचे नमुनेसुद्धा आपल्या हाती लागले. त्यात ग्रॅनाईटहा अग्निजन्य खडक आणि काही नाइसेसप्रकारचे रूपांतरित खडक असल्याचे आता आपल्याला ठामपणे माहीत झालं आहे.

(पण हे गुपित उलगडल्यामुळे काय बरंवाईट झालंय..?

समजून घ्यायचंय..?

फक्त दोनच दिवस वाट पाहा..

कुणी तरी म्हटलंय ना–  सब्र का फल मीठा होता है !)

अभिजित घोरपडे

www.abhijitghorpade.wordpress.com

abhighorpade@gmail.com

( पुढच्या पोस्टमध्ये जरूर वाचा…   कोयना भूकंप पुराण- २ )