मेलेल्या नजरा अन् कोरडा विकास (उत्तरार्ध)

गोष्ट आजची नाही. सम्राट अशोकाचा काळ असो, नाहीतर शिवाजी महाराजांचा.. शतकानु शतकं आपले पूर्वज झाडं लावायचे ते पुण्यकर्म मानूनआता कायदा असूनही तो पाळला जात नाही.. म्हणूनच विकास होतोय खरा, पण कोरडा आणि रूक्षच !

अभिजित घोरपडे

पुणे-सातारा रस्त्यावरील शिरवळजवळील प्राचीन पाणपोई .. आता अंग चोरून उभी आहे.

पुणे-सातारा रस्त्यावरील शिरवळजवळील प्राचीन पाणपोई .. आता अंग चोरून उभी आहे.

रस्त्याच्या कडेची झाडं तोडण्याबाबत भावनिक मुद्दे घडीभर बाजूला ठेवू. आता मुद्दा कायद्याचा. तो कुठं गुंडाळून ठेवला जातो, हे विचारायलाच नको. उच्च न्यायालयाचे स्पष्ट आदेश आहेत.. रस्ता करण्यासाठी वृक्ष काढावे लागले, तर त्यांचं त्याच परिसरात त्यांचे पुनर्रोपण करा. हे आदेश पाळण्याच्या दृष्टिने आपण आवश्यक तंत्रज्ञान विकसित केले नाहीच. ते इतर कुठून मिळवलेही नाही. परिणाम काय?.. काढले जाणारे किती वृक्ष रस्त्याच्या कडेला पुन्हा उभे केलेले दिसतात? नाशिकधुळे रस्त्यासारखा एखादा अपवाद सोडला, तर इतर रस्त्यांसाठी उत्तर आहे शून्य‘!

बरं, समजा झाडाचं पुनर्रोपण नाही शक्य झालं. तर काय? एकाच्या बदल्यात तीन झाडं लावावी लागतात. तीसुद्धा स्थानिक झाडं आणि त्याच परिसरात. एवढंच नाही तर ती सहा फुटापेक्षा जास्त वाढलेली असावी लागतात. म्हणजे ती जगण्याची शक्यता वाढते. महामार्गांच्या दुतर्फा तर प्रत्येक दहा मीटर अंतरावर स्थानिक वृक्ष असावा लागतो. राज्यभरासाठी असा नियम आहे.

शिरवळ येथील पाणपोईमध्ये असलेले जुने दगडी रांजण..

शिरवळ येथील पाणपोईमध्ये असलेले जुने दगडी रांजण..

स्थानिकच झाडं कशासाठी? कारण त्यांची मुळं खोल जाऊ शकतात, ती बराच काळ टिकू शकतात. त्यांच्या आधाराने परिसरातील जैवविविधता बहरू शकते. कडूलिंब, चिंच, वड, पिंपळ, आंबा, जांभूळ या स्थानिक वृक्षांनी हे दाखवून दिलंय. आता महामार्गांवर कुठं दिसतात दहा मीटरवर झाडं?

कोरडे आहात की रूक्ष आहात, हे मुद्दे राहू द्या.. आहे तो कायदा तरी पाळा बेट्यांनो !

कोणाला पाणी पिण्यासाठी झाडाची सावली मिळाली नाही. तर ते गौण समजू हवं तर. पण एखादा अपघात झाला तर जखमीला बसवणार कुठं? त्यासाठी तरी आहे सावली रस्त्याच्या कडेला?

या संदर्भात जरा इतिहासात डोकावलं तर आता आपलीच लाज वाटेल. सम्राट अशोकाचा काळ म्हणजे किमान तेवीसशे वर्षं मागे जावं लागतं. तेव्हा रस्त्याच्या दुतर्फा झाडं लावण्याचे आदेश होते. असे अनेक संदर्भ सापडतात. झाडंच नाही, तर तेव्हा वाटसरूंसाठी पिण्याची पाण्याची व्यवस्था केली जायची.

अनेक ठिकाणी घाट चढून आल्यावर माथ्यावर पूर्वी पाण्याची व्यवस्था असायची..

अनेक ठिकाणी घाट चढून आल्यावर माथ्यावर पूर्वी पाण्याची व्यवस्था असायची..

बहुतांश घाट चढून गेल्यावर, नाक्यांवर पाणपोया असायच्या. तेच पुढं शतकानु शतके चालत आलं होतं. त्याचं एक उदाहरण बारामतीजवळ सुपे गावानजिक पाहायला मिळतं. घाट चढून वर आलं की माथ्यावर जुनी पाणपोई आहे.. मंदिर बांधावं अगदी तशी बांधलेली. तिचं नावपोईचं मंदिर‘. तिच्या नावातच मंदिर आहे, तिथंच सारं काही आलं. त्या काळी पाण्याचं काम पुण्यकर्म मानलं जायचं; आताच्या रगील टोलनाक्यांसारखं सक्तीचं म्हणून नव्हे.

पुणेसातारा रस्त्यावरही शिरवळजवळ एक पाणपोई दिमाखात उभी होती. आता पडझड झालीय. रस्त्याचा पसारा वाढलाय. त्यात अंग चोरून उभी आहे. पण तिच्यातले दगडी रांजण तिच्या काळाची साक्ष देतात.

आपण सर्वच जण उठता बसता, शिवरायांचं नाव घेतो. त्यांच्या कर्तव्यदक्षतेचे दाखले देतो. त्यांनी वृक्ष आणि पाणी याच्याबद्दल खूप खोलवर विचार केला होता. तो नुसता वांझोटा विचार नव्हता, तर त्यावर अंमलही केला होता. तेव्हा आताइतकी निकडही नव्हती. सारंच विपुल होतंपाणी आणि झाडंसुद्धा! तरीपण त्यांनी हे राखलं.. रस्त्याच्या दुतर्फा झाडांबाबतचा दाखला माहीत नाही, पण वृक्ष कसे राखावेत, गडावर पाणी कसं राखावं, याचे उल्लेख सापडतात. त्यांच्या आज्ञापत्रात हे सविस्तर वाचायला मिळतं.

दुतर्फा झाडं आणि त्यांनी रस्त्यावर अशी केलेली कमान.. हे दृश्य बऱ्याच रस्त्यांवरून आता इतिहासजमा झालंय.

दुतर्फा झाडं आणि त्यांनी रस्त्यावर अशी केलेली कमान.. हे दृश्य बऱ्याच रस्त्यांवरून आता इतिहासजमा झालंय.

आता मात्र, बुडत्याचा पाय खोलात..! नैसर्गिक संसाधनांची टंचाई असतानाही आम्ही त्यांचा विचार करत नाही.

नियोजनकर्त्यांना एकच सांगावं वाटतं. नाहीतरी सर्व रस्त्यांनी प्रवास करताना आम्ही टोल भरतोच आहोत. पुण्यकर्म वगैरे राहू द्या.. निदान कायदा तरी पाळा. नियमाप्रमाणे झाडं लावाजरा कोरडेपणा झटका. मग बघा हेच रस्ते जिवंतहोतील. पुन्हा ते भरभरून देतीलसगळ्यांचाच प्रवासही सुखकर करतील!

अभिजित घोरपडे

Email- abhighorpade@gmail.com

Blog- www.abhijitghorpade.wordpress.com

मेलेल्या नजरा अन् कोरडा विकास (पूर्वार्ध)

दुतर्फा असलेले डेरेदार वृक्ष.. ही आपल्या सर्वच रस्त्यांची ओळख होती. ती आता नाहिशी झाली आहे. नियोजन करणाऱ्यांच्या नजराच मेल्यावर आणखी काय होणार? या नजरा बदलत नाहीत, तोवर हा भकासपणा कायम राहणार.. अगदी असाच!

अभिजित घोरपडे

सांगली-कोल्हापूर रस्त्यावर गेल्या काही महिन्यांत शेकडो विशाल वृक्ष तोडण्यात आले..

सांगली-कोल्हापूर रस्त्यावर गेल्या काही महिन्यांत शेकडो विशाल वृक्ष तोडण्यात आले..

गेल्या वर्षीच्या मार्च महिन्यातली गोष्ट. उकाडा वाढायला लागला होता, दुपारी उन्हाचा चांगलाच चटका जाणवत होता. प्रकाश डोळ्यात खुपायला सुरुवात झाली होती.. अशा वातावरणात महाबळेश्वरहून पुण्याकडं येत होतो. बुलेटवरचा प्रवास होता. महाबळेश्वरही फारसं गार नव्हतं. इतर भागाच्या मानाने बरं होतं.. इतकंच. निघायला उशीर झाला. पसरणी घाट उतरून वाईमध्ये येईपर्यंत सूर्य डोक्यावर आला होता. वाई सोडलं, पुणेबंगळूर हायवेला आलो. तहान लागली होती. म्हटलं, एखादं झाड बघून थांबू. २०२५ किलोमीटर पुढं गेलो. पण थांबायची इच्छा व्हावी असं डेरेदार झाड कडेला दिसेना. शेवटी नीरा नदीच्या अलीकडं उन्हातच रस्त्याच्या कडेला थांबलो.. घशाची कोरड गेली, पण तहान काही भागली नाही.

पुणेसातारा रस्ता मी लहानपणापासून पाहतोय. तो किती बदललाय? त्याची आता जाणीव झाली. दोन्ही बाजूला मोठाली झाडं. पांढरालालपांढरा पट्टे फासलेली. संख्या इतकी की, ठरवलं तरी मोजता यायची नाहीत. गावी जायचं ते एसटीच्या लाल डब्याने. रस्त्यात दोनतीन वेळा बस बंद पडलेली आठवतेय. दुरुस्ती होईपर्यंत प्रवाशांचा मुक्काम रस्त्याच्या कडेला झाडांखाली. कोणी जेवणं केली, कोणी आडवं होऊन डुलकी काढली, पोरं कैऱ्याचिंचा पाडण्यात दंग. ही झाडं पाहून प्रश्न पडायचाया झाडांचे आंबे कोण उतरवत असेल आणि चिंचा कोण काढत असेल?..

जुन्या काळात डोकावलं की, लहान रस्ते डोळ्यासमोर येतात, पण त्यांच्या दुतर्फा असलेली वृक्षांची गर्दी लक्ष वेधून घेते..

जुन्या काळात डोकावलं की, लहान रस्ते डोळ्यासमोर येतात, पण त्यांच्या दुतर्फा असलेली वृक्षांची गर्दी लक्ष वेधून घेते..

मामाच्या गावाला जाऊ या ..” या गाण्यातली पळती झाडेरस्त्यावरही पाहायला मिळायची. एकटा पुणेसातारा रस्ताच नव्हे, तर सगळीकडंच रस्ता तिथं (दुतर्फा) झाडंहे वास्तव होतं. प्रवासाला कितीतरी जास्त वेळ लागायचा, पण शीण वाटला नाही.. लहान असल्यामुळे असेल कदाचित! पण हे वास्तव होतं.

आता याच रस्त्यावर थांबण्यासाठी झाड सापडू नये?.. हाच रस्ता कशाला ! तीन महिन्यांपूर्वी सांगलीला जात होतो. भल्यामोठ्या हजारो झाडांचे बुंदे आडवे झाले होते. आठदहा महिन्यांपूर्वी हेच कोल्हापूरसांगली रस्त्यावर दिसलं. रस्ता रुंद करताना पन्नासशंभर वर्षांपूर्वीचे डेरेदार वृक्ष तोडले होते. हेच सोलापूर रस्त्यावर झालं, हेच धुळेनाशिक रस्त्यावर आणि इतरत्रसुद्धा. रस्ते रुंद झाले, पण कोरडे ठणठणीत बनले अन् प्रवास रूक्ष!

रस्त्याचे काम होत गेले, तसे एकेका वृक्षाचे अस्तित्व कायमचे पुसले गेले.. त्यांच्या जागी दुसरे वृक्ष लावले जातीलच याची खात्री नाही..

रस्त्याचे काम होत गेले, तसे एकेका वृक्षाचे अस्तित्व कायमचे पुसले गेले.. त्यांच्या जागी दुसरे वृक्ष लावले जातीलच याची खात्री नाही..

झाडं तोडताच कशी? असा प्रश्न विचारणार नाही. शेंबड्या पोरालाही कळतं हो, रस्ता रुंद करायचा म्हणजे काही झाडं तोडावी लागणार. वैयक्तिक कितीही वाटलं, तरी झाडं तोडू नका, असा अट्टाहास करता येणार नाही. कारण आता आपण इतकं पुढं गेलोय की तडजोड करावीच लागणार. वाहतूक खोळंबली तर आम्हीच शिव्या देतो, प्रशासनाची / यंत्रणांची लायकी काढतो. त्यासाठी जरूर रस्ते रुंद करा. मुद्दा एवढाच आहे की, विकास इतका कोरडा का? आणि त्याचं नियोजन करणाऱ्यांच्या नजरा अशा मेलेल्या का?

बरं वाटतं का या रस्त्यांवरून प्रवास करताना? उन्हाळ्याच्या दिवसांत तर बाहेरही बघवत नाही. ज्यांच्या एसी गाड्या आहेत, त्यांचं जरा तरी बरं. इतरांची अवस्था कुत्रा हाल खात नाही.” लाल एसटीवाल्यांचं तर विचारूच नका. झाडं पाहिली की कसं डोळ्यांना बरं वाटतं, पण एवढ्यापुरता हा भावनिक मुद्दा नाही. अशा रूक्ष प्रवासाने आरोग्य बिघडतं. कार्यक्षमताही कमी होते. त्याच्या पलीकडं जाऊन बोलायचं, तर काही सौंदर्यदृष्टी आहे की नाही? रस्त्यांच्या मध्ये रुंद दुभाजक (डिव्हायडर) आहेत. तिथं अर्धीमुर्दी करपलेली रोपं दिसतात. त्यांच्यामुळे मोठ्या झाडांचा गारवा आणि दिलासा कसा मिळणार?

"वृक्ष हे राष्ट्राचे भूषण आहे..." हे खरंच आहे.. पण हे असे वृक्ष??

“वृक्ष हे राष्ट्राचे भूषण आहे…” हे खरंच आहे.. पण हे असे वृक्ष??

रस्ता पूर्ण झाल्यावर लावू की झाडं. वाढतील नंतर. असंही म्हणतील काहीजण. पण जे रस्ते मागेच झालेत त्यांच्याभोवती तरी कुठं झाडांच्या रांगा दिसतात? पुणेमुंबई द्रुतगती रस्ता पूर्ण होऊन दहापंधरा वर्षे उलटली. तिथं किती वाढलेली झाडं दिसतात? कुंड्यांमधली झाडं वृक्ष म्हणून मोजली जातात तिथं. पुणेबंगलोर रस्त्यावर तरी किती झाडं आहेतपुढं सोलापूर, औरंगाबाद, सांगली, नाशिक या रस्त्यांचं वेगळं काय होणार?

काही किरकोळ फरक सोडला तर इथून तिथून सारखीच स्थिती. रूक्ष आणि भकास करून टाकलंय सारं.. तेसुद्धा विकासाच्या नावाखाली. मेलेल्या नजरा आणि नियोजनात कोरडेपणा आहे तोवर हे सुरूच राहणार.. अगदी आहे असंच! अभिजित घोरपडे (इथंच वाचा… आपल्याकडं पूर्वापार झाडं लावली जायची, ती पुण्यकर्म म्हणून. मग तो सम्राट अशोकाचा काळ असो, नाहीतर शिवाजी महाराजांचा. हा इतिहास असताना आपण असे-कसे कोरडे बनलो?… खरंच लाज वाटते आताची स्थिती पाहिली की ! “मेलेल्या नजरा अन् कोरडा विकास  (उत्तरार्ध)” फक्त दोनच दिवसांत…) Email- abhighorpade@gmail.com Blog- www.abhijitghorpade.wordpress.com